To jakie warunki życiowe i zasady muszą spełnić więzienne cele określa art. 30 Konstytucji RP oraz tak zwane Europejskie Reguły Więzienne. Zgodnie z nimi osadzonym ma przysługiwać szacunek, godność oraz poszanowanie prywatności (w granicach możliwości).
Dalej – o warunkach bytowych mówi również art. 102 pkt 1 ustawy Kodeks karny wykonawczy: „Skazany ma prawo do odpowiednich warunków bytowych, pomieszczeń i odpowiednich warunków higieny”.
Zgodnie z zasadami
Osadzeni mają być rozmieszczani w celach z uwzględnieniem poniższych kryteriów i zasad:
- Klasyfikacja osadzonego – w tym płeć, wiek, historia ewentualnych wcześniejszych zatargów z prawem oraz rodzaj i charakter przestępstwa, za które został skazany.
- Rozróżnienie aresztowanego tymczasowo od skazanego.
- Zadbanie o utrzymanie porządku, spokoju oraz bezpieczeństwa w więzieniu.
- Troska o odpowiednią atmosferę pośród skazanych.
- Zalecenia rehabilitacyjne, psychologiczne i zdrowotne.
- Zapobieganie autoagresji i zachowaniom autodestrukcyjnym w przypadku osadzonych, wykazujących takie skłonności.
Za Europejskim Trybunałem Praw Człowieka, pod uwagę należy brać również nałogi – niepalącego osadzonego nie wolno umieszczać w celi z osadzonymi palącymi, bowiem narażałoby go to na tak zwane bierne palenie.
Gwarantowane minimum
Powierzchnia. Zgodnie z art. 110 § 2 Kodeksu karnego wykonawczego, minimalna powierzchnia na jednego osadzonego w celi nie może być mniejsza, niż 3 m2 – co stanowi jedną z mniejszych powierzchni pośród innych krajów europejskich.
Podstawy bytowe. Osadzonemu przysługuje niezbywalne prawo do dysponowania miejscem do snu, infrastrukturą do zachowania higieny osobistej, niezakłóconym przepływem powietrza oraz komfortową i dostosowaną do warunków zewnętrznych temperaturą.
Wyposażenie. Skazany musi mieć dostęp do odpowiedniego oświetlenia – do nauki, czytania lub wykonywania pracy. W celi znajdować się musi stół, szafka, stołek (wszystko to w ilości odpowiadającej liczbie zakwaterowanych w celi). Ponadto, w każdej celi znajdować się powinny odpowiednie narzędzia i środki do samodzielnego utrzymania porządku.
Prawo sobie, a życie sobie
Niestety przewidziane prawem warunki nie zawsze znajdują odzwierciedlenie w rzeczywistości. Polskie zakłady karne borykają się nieustannie z dużym przeludnieniem. Wynikające z tego problemy w sposób oczywisty dotykają osadzonych, obniżając znacząco ich komfort i odbierając należną każdemu strefę prywatności. Skutkiem tego – obok obniżonego nastroju – są również skłonności depresyjne. Ale to nie koniec kłopotów. Ścisk i przeludnienie są czynnikiem, który niezwykle często powoduje spory, konflikty i bójki, które w naturalny sposób przekładają się na trudności w zarządzaniu i utrzymaniu ładu w zakładzie karnym, przynosząc szkody zarówno osadzonym, jak i personelowi. Ponadto, taka sytuacja generuje szereg problemów zdrowotnych, łatwe rozprzestrzenianie się chorób i trudności w utrzymaniu higieny.
Najczęściej zadawane pytania
Zgodnie z art. 69 KKW skazanego można skierować do zakładu dla młodocianych (M), odbywających karę po raz pierwszy (P), recydywistów penitencjarnych (R) oraz odbywających karę aresztu wojskowego (W). Funkcjonują też zakłady karne dla kobiet oraz przeznaczone dla nich oddziały w więzieniach ogólnych. O klasyfikacji i wskazaniu zakładu decyduje komisja penitencjarna, jeżeli nie zrobił tego sąd.
Osoby poniżej 21. roku życia, które obligatoryjnie odbywają karę w systemie programowanego oddziaływania, ukierunkowanego na resocjalizację. W wyjątkowych sytuacjach skazany może przebywać tam nadal po ukończeniu 21 lat. Często kieruje się tam również osoby skazane po raz pierwszy, które wyraziły na to zgodę i wyróżniają się dobrym zachowaniem.
Do zakładu dla recydywistów trafiają skazani za umyślne przestępstwa lub wykroczenia, którzy odbyli już taki wyrok, a także osoby skazane za działalność w grupie przestępczej, za czyn o charakterze terrorystycznym oraz te, które z przestępstwa uczyniły stałe źródło dochodu. Do zakładu dla odbywających karę po raz pierwszy kieruje się osoby nigdy wcześniej niepozbawione wolności oraz odbywające zastępczą karę pozbawienia wolności lub ukarane karą porządkową — w wyjątkowych okolicznościach mogą tam trafić także recydywiści. W zakładzie dla odbywających karę aresztu wojskowego przebywają żołnierze z wyrokiem od miesiąca do 2 lat; biorą udział w obowiązkowym szkoleniu wojskowym i przebywają w pełnym umundurowaniu, pozbawionym godła i stopnia.
Cele są zamknięte i mogą być otwierane tylko na określony czas, o ile nie ma przeciwwskazań ze względów bezpieczeństwa. Skazanym przysługują 2 widzenia w miesiącu oraz możliwość wykonywania pracy (z wyjątkiem skazanych na dożywocie). Widzenia są nadzorowane, rozmowy kontrolowane, a korespondencja podlega cenzurze.
W półotwartym izolacja jest mniejsza: cele są otwarte w ciągu dnia, skazani mogą pracować poza zakładem z konwojem lub bez, raz na 2 miesiące mogą ubiegać się o przepustkę (łącznie do 14 dni w roku), a w miesiącu przysługują 3 nadzorowane widzenia; rozmowy mogą być kontrolowane, a korespondencja cenzurowana. Zakład otwarty to mała izolacja i uproszczony system ochrony: cele są otwarte dzień i noc, zatrudnieni poza zakładem nie są konwojowani, skazani odbywają karę we własnym ubraniu, mogą otrzymywać pieniądze z depozytu i samodzielnie przygotowywać dodatkowe posiłki. Przepustka przysługuje raz w miesiącu (łącznie do 26 dni w roku), widzenia nie są ograniczone, a rozmowy i korespondencja nie podlegają kontroli.
